ЯНГИ ДУНЁ www.yangidunyo.org янги дунё www.yangidunyo.com

Саҳифаларимиз

Филмлар

Ҳамкорларимиз:

Рукнлар

Календар

januari 2013
M T O T F L S
« Dec   feb »
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  

  • Маҳмудхўжа Беҳбудий

    mbehbudiИраж Баширий,
    Минисота Университети профессори, АҚШ.

    Беҳбудий тахаллуси билан танилган Маҳмудхўжа 19 асрдаги Марказий Осиё маърифатпарварларидан бири эди. У Туркистондаги Жадидчилик ҳаракати раҳбари ва асосчиси, шунингдек, фиқҳшунос, сиёсатчи, журналист ва драмматург ҳамдир.

    Маҳмудхўжа 1875 йилда Самарқандда оддий деҳқон оиласида таваллуд топди. Унинг отаси оддий камбағал киши бўлса ҳам Қуръони Каримни хатм қилган художўй инсон эди. Маҳмудхўжа 1894 йилда отаси ҳузурида бошланғич маълумот олди. У ўн икки ёшида Қуръонни тўлиқ ёд олган эди. (Суратда: М.Беҳбудий. Ушбу сурат Беҳбудийнинг АҚШда яшаётган набираси Зарруҳ Беҳбудий томонидан бизга тақдим этилди, илк бора эълон қилинмоқда-таҳр.) Шундан сўнг у ўзининг она тили бўлган турк тили билан бирга араб ва форс тилларини, кейинчалик рус тилини мустақил ўрганади. Араб тилини у ўз мутахассислиги бўйича чуқур хатм қилади, Туркистон жадидчилик ҳаракатини оёққа қўйиш учун эса форс ва рус тилларини ўрганишга ўзида катта эҳтиёж сезади.

    Маҳмудхўжа оилапарвар инсон эди. У йигирма ёшга қадам қўйганида оила қуради. Оилада ўғил туғилгач, уни анъанавий мадрасага эмас, балки рус тили чуқур ўргатиладиган янги замонавий мактабга ўқишга беришади. Беҳбудий келажакда, дунёвий фанлар ўқитиладиган, анъанавий дастурлардан холи бўлган бу илм даргоҳида ўғлини ҳаёт учун керакли билимлар олишига ишонарди. Маҳмудхўжанинг ўзи ҳам шу нуқтаи назардан ҳуқуқ соҳасини ўрганиб, суд ижрочиси вазифасида ишлайди. Ҳуқуқшунос сифатида у шаръий ишларни ҳам кўра бошлайди.

    Маҳмудхўжа саёҳат қилишни яхши кўрарди. 1990 ва 1914 йиллар орасида у Миср ва Туркияда кўплаб сафарда бўлди. 1907 йилда у Тошкент, Уфа ва Оренбург орқали Петербургга сафар қилади. У ўз саёҳати давомида мутлақо янги дунё билан танишади, Марказий Осиёдаги биқиқ ҳаётни тушуниб етади ва минтақадаги уламоларнинг билим даражасини ошириш бўйича янги ўқитиш услублари ҳақида ўйлайди. У шунингдек синков ўқувчи эди. Ўз саёҳатлари давомида турли халқлар маданиятини ўрганиш учун кўп ўқийди. У умрининг охирида ўзининг барча китобларини Тошкентда очилган кутубхонага тақдим этади.

    Маърифатпарвар адиб сифатида Маҳмудхўжа умрининг кўп қисмини янги услубдаги мактаблар учун ўқув дарсликлари ёзишга сарфлади. Бу дарслик китоблар Марказий Осиёдаги ўқувчи ва ёшларга бағишланган эди. Улар қуйидаги асарлар эди: Madkhali Juqrofiyo (Жуғрофияга кириш, 1905); Muntakhabi Juqrofiyoi Umumi (Жуғрофия: Баъзи умумий маълумотлар, 1906); Kitob ul -Atfol (Болалар китоби) ; Mukhtasari Ta’rikhi Islom (Қисқача Ислом тарихи, 1909); Amaliyoti Islom (Ислом амалиёти); ва Mukhtasari Juqrofiyoi Rusiyya (Россиянинг қисқача тарихи). Шунингдек у Туркистон, Бухоро ва Хива учун бир қатор хариталар тузиб нашр эттирди.

    1913 ва 1915 йилларда у “Самарқанд” ва “Ойна” газеталарини нашр этади. Бу нашрлар исломни кенг тарғиб қилиш, эшон ва муфтийларнинг шаръий ҳуқуқлар баҳонасида ижтимоий қашшоқликларни чуқурлаштираётганликларига бағишланган эди. 1915 йилда Беҳбудий томонидан вақф ишлари моҳияти ҳақида ёзилган мақолани уламолар норозилик билан кутиб олишди. Улар ислоҳотчи жадидни кофир деб эълон қилдилар. Уламолар Муфтийни христианлар ишлаб чиқарган ун маҳсулотларини ҳалол деб фатво чиқарганлиги учун айблаб чиқишади.

    Маҳмудхўжа шунингдек икки пъеса муаллифи ҳамдир. Улардан бири нашр этилмаган, иккинчиси “Падаркуш”дир. “Падаркуш” Марказий Осиёдаги октябр инқилобига қадар ёзилган ва саҳналаштирилган биринчи саҳна асаридир. 1911 йилда ёзиб тугатилган ва 1914 йилнинг 14 январида Тошкентда намойиш этилган бу пъесада ўзбекларга хизмат кўрсатган рус фоҳиша аёли Луиза ҳаёти акс эттирилган. Асарда оғир гуноҳ ишга қўл ураётган одамлар ва уларга жамиятнинг эътиборсизлиги ҳақида ҳикоя қилинади. Пъеса минтақада илдиз отаётган буржўйча ҳаёт келтириб чиқараётган оқибатлар тўғрисида. Унда кўплаб кишилар янги қарор топаётган ижтимоий тузумни ёқтирмасликлари уларни буржуйлар турмушини қўлловчи баъзи кишилар ва майда савдогарлар билан юзага келган зиддиятлари қаламга олинади.

    Сиёсатчи сифатида, Маҳмудхўжа Қуқон миллий мухториятининг кўзга кўринган ташкилотчиларидан бири эди. Бухоро жадидчилиги асосчиси Мулла Абдул Воҳид, Тошкентда янги услубдаги мактаб очган Мунаввар Қори каби Буҳбудий Самарқандда очилган янги мактаб асосчиси эди (1903 йил). Жамоатчилик бу ташаббусни қўллаб қувватлаб, жой ажратишга хайрихоҳ бўлмагач, Маҳмудхўжа ўз шахсий уйини мактаб учун бўшатиб беради.

    Маҳмудхўжа ўша вақтдаги Бухоро амири, манғит уруғларининг сўнгги раҳбари Саййид Олимхон тақдири борасида кўп ўйларди. Бироқ, бу борада аниқ қарор қабул қилишга шошилмади. У Амирни тахтдан қулатиб Бухорода буржўйлар инқилобини амалга ошириш ва ислоҳотчилик йўлидан бориш тарафдори эди. Унинг фикрича, буржуазияга нисбатан нимаики чора бўлса кўриш мумкин эди.

    У ўзи “халқ табиби” деб ҳисобланадиган Россия императорининг асосий тарафдорларидан бири эди. У 1917 йилда Россияда содир бўлган инқилобни қувонч билан кутиб олди, у Россиядаги маҳаллий буржўйлар инқилоби сабаб ўз халқини сиёсий эркинлигикка чиқишини тасаввур қиларди. Бу албатта ўша пайтдаги кўплаб таҳлилчилар фикрларидан кескин фарқ қиларди . Кўпчилик айнан шу сабаб Беҳбудий Россиядаги октябр инқилоби заруратини тушуниб етмади, дея хулоса чиқарганди.

    1916 йилнинг май ойида, Беҳбудий Жадидлар ҳаракати йиғилишига раислик қилди. Унга Мунаввар Қори (Тошкент), Паҳлавон Ниёз (Хива), Усмон Хўжа ўғли (Бухоро), Обиджон Бек (Қўқон) ва бошқалар ташриф буюришганди. Йиғилиш кун тартибиги бир масала жуда муҳим эди. У Марказий Осиё эркакларини урушга чақириш бўйича шоҳ чиқарган қарорни бекор қилишларини талаб қилди. Улар Марказий Осиёликларни ўз ишларини ташлаб мажбуран рус ҳарбий кийимини кийишларига қатъий қарши эдилар.

    Ва ниҳоят, Маҳмудхўжа машҳур ва эътиборли миллатчи эди. У Тошкентда Туркистон мусулмонлари Қурултойини ўтказди ва икки юздан ортиқ нуфузли кишилар имзо чеккан Бухоро амирлигида ислоҳотлар ўтказиш талаби билан қабул қилинган манифест муаллифларидан бири бўлди. (1917 йил 17 март).

    Маҳмудхўжа Беҳбудий 1919 йилда Амир Олимхон жаллодлари томонидан Қарши шаҳрида қатл қилинди.


    (Инглиз тилидан Юсуф Расул ўгирган).

    www.yangidunyo.org

    Published on januari 19, 2013 · Filed under: Жадидлар, Таржималар, Юсуф Расул;
    Kommentarer inaktiverade för Маҳмудхўжа Беҳбудий

Comments are closed.